İZMİR – İzmir, Türkiye’de muhalif kamuoyunun nabzının attığı merkezlerin başında geliyor. Kentin laik ve muhalif kimliği muhafazakar siyasetin erişemediği kentli-seküler nesillerin mekansal söz alanı haline gelmiş durumda. Sosyolog Dr. İrfan Özet, 21. yüzyılın birinci çeyreğinde AK Parti’nin kesintisiz iktidar tecrübesine sahne olan sürecin kitle dünyasındaki yankıları üzerine çalışıyor. ‘Fatih-Başakşehir’ isimli çalışması ile Ak Parti iktidar tecrübesinin “muhafazakar mahalle”deki izdüşümlerini anlatan Dr. Özet, İletişim Yayınları’ndan çıkan ikinci kitabı ‘İzmir Duvarı’ ile de iktidarın İzmir üzere laik mahalledeki tezahürlerine odaklanıyor.
Aksaray Üniversitesi Sosyoloji Kısmı Öğretim Üyesi Dr. İrfan Özet ile İzmir ve İzmir’in laik, muhalif kimliği ile kitabı ‘İzmir Duvarı’ üzerine konuştuk.
![](https://355haberler.com.tr/wp-content/uploads/2024/04/izmir-muhafazakar-siyasetin-erisemedigi-kent-1-fzDTwIVp.png)
İzmirli kimdir, İzmirlilik nedir?
Bana nazaran İzmirlilik ile ilgili öncelikli eşiği, kentin 17. yüzyıldan itibaren evre etap Akdeniz dünyasının değerli liman kentlerinden biri haline dönüşümü oluşturuyor. Tarihin uzun bir safhasında kozmopolitan bir demografiye sahip bu liman kentler, jenerasyonlar boyunca tesirini sürdüren habitusuyla dikkat çeker. Birebir vakitte bu cins kentlerin dünyaya açık ticari geçmişleri de dikkate alındığında, sakinlerini emebilme ve iç bölgelerdeki hâkim kültürlere set çekebilme kapasitelerini anlamak sıkıntı olmasa gerek. Yani liman kentlerdeki “özgürlük” mutabakatına sloganik bir vurgunun dışında kalarak baktığımızda, jenerasyonlar boyunca taşınan bu güçlü miras, tesirini daha net gösterir. Olağan kabul etmek gerekir ki günümüz Akdeniz’inin tarihi liman kentleri, geçmişteki muazzam iktisadı ve kozmopolitan nüfusundan kıymetli ölçüde mahrum durumdadır. Lakin bu geçmişin izlerini taşıyan özgürlükçü damar, dip-dalga halinde İzmir üzere makul kentlerdeki aktüel yaşama istikamet verebilmektedir. Bu manada liman kentler için “özgürlük” söylemi, bir toplumsal davranış çerçevesi çizerek, linguistik hudutların ötesine uzanır. Merhum sosyolog Şerif Mardin’e nazaran, toplumsal dünyanın işleyişini anlamada bu tıp kök paradigmalar, tesirli bir müracaat kaynağıdır. Mesela “özgürlük” söylemi ve kavramı, “kentsel bir mutabakat alanı” olarak İzmir’deki hayatı hala biçimlendirmektedir.
Öte yandan aktüel kent kimliğinin inşasında bir öbür değerli dinamiği, imparatorluktan ulus-devlete geçiş süreci oluşturuyor. Akdeniz’in görkemli tarihi liman kenti seviyesindeki İzmir, bilhassa 20. yüzyılın birinci yarısındaki inanılmaz gelişmelerden ziyadesiyle etkileniyor. Bu periyotlarda ulusal seviyedeki kurtuluş uğraşlarına ve daralan ticari ağlara; global ölçekte dünya savaşları, ekonomik buhranlar, salgınlar eşlik eder. Gelinen noktada kentin kolektif hafızasında yüklü olarak yer tutan kozmopolitan şuur, yeni kurulan Cumhuriyet’le birlikte iktisadi boyutlarından yoksun olsa da nispeten kültürel tortularıyla varlığını sürdürüyordu. Kozmopolitan geçmişten miras bu kültürel tortular ise, yeni Cumhuriyet ve İzmir’i “Batılı kültür habitusu”nda buluşturan tesirli referansı oluşturuyordu. Hasebiyle Akdeniz liman kentlerine has kozmopolitan tarihi hafıza ve Cumhuriyet’in kültür merkezli ihtilallerinin buluştuğu kavşak, İzmirlilik kimliğinin tesirli bir referansı olarak öne çıkıyor.
Tabii İzmirlilik kimliğinin inşasıyla ilgili potansiyel-zihinsel seviyedeki bu dinamiklere, zincirin pratik yaşama dair halkaları da eklenmeli. Daha somut bir sözle, kente yerleşimi Osmanlı son periyotlarından itibaren ivme kazanan Balkan göçmenlerinin taşıyıcılığını üstlendiği kültürel misyon… Hakikaten Balkan muhacirlerinin kentin kolektif hafızasında potansiyel seviyede varlığını sürdüren kozmopolitan Batılı kültüre adaptasyonları, Anadolu’daki sair topluluklara göre çok daha ileri seviyedeydi. Bu açıdan Balkan göçmenlerinin Cumhuriyet sonrası kent demografisinin çekirdeğinde yer alması, İzmirlilik kimliğinin pratik hayatta da istikrar kazanması ismine kıymetli bir imkân alanı olarak kendisini gösteriyordu.
![](https://355haberler.com.tr/wp-content/uploads/2024/04/izmir-muhafazakar-siyasetin-erisemedigi-kent-2-d4bEgF6h.jpg)
Berlin Duvarı’na atfen ‘İzmir Duvarı’ kavramını ortaya attınız. Bu kavram kültürel bir bölünmeyi mi işaret ediyor?
Evet, en son söyleyeceğimi en başta belirteyim ki, ‘İzmir Duvarı’ ile kastettiğimiz gerçeklik 21. yüzyıl Türkiye’sindeki kültür-politik bölünmeler ve bu kutuplaşmada İzmir’in sembolik kıymetidir. Beni bu araştırmaya sevk eden dinamikler, evvelki çalışmam olan ‘Fatih-Başakşehir’de de yanıtını aradığım sorulardı. Ana çizgileriyle, 21. yüzyılın birinci çeyreğinde AK Parti’nin kesintisiz iktidar tecrübesine sahne olan sürecin kitle dünyasındaki yankılarına odaklanmak istedim. Bu yankılar ise, birey ve toplulukların bulundukları pozisyon, yer ve aidiyet kümelerine nazaran değişebilen bir muhtevaya sahip. Dolayısıyla AK Parti siyaseti ve hegemonyasını “karşı mahalleler”e yönelerek anlamak, oldukça fonksiyoneldi. Laik ve muhafazakâr mahallenin sembolik yerleri ise bu manada zarurî adresler olarak karşıma çıkıyordu. Öncelikle AK Parti’nin siyasal ve toplumsal seviyede eriştiği iktidarın “muhafazakar mahalle”deki izdüşümlerini, ‘Fatih-Başakşehir’ isimli çalışmamda resmetmeye çalıştım.
Literatürde de yer aldığı üzere, Türkiye’nin üçüncü büyük kenti ve laik muhalefetin merkezi İzmir’i gezmek, AK Parti’nin siyasi şemsiyesinin dışında kalan “öteki Türkiye’yi” gözlemlemek için büyük bir fırsat. Hasebiyle bugün 4 milyonu aşkın toplam nüfusuyla İzmir, sembolik seviyede “öteki Türkiye’nin başkenti” olarak bedellendiriliyor. Kent bu manada, son devir Türkiye’sinde muhalif kamuoyunun nabzının attığı merkezlerin başında gelir. Hakikaten 1960’lardan itibaren Almanya’da iki farklı toplumsal dünyayı fizikî olarak ayıran Berlin Duvarı, 21. yüzyıl Türkiye’sinde bu defa sembolik bir çizgi olarak karşımıza çıkıyordu. ‘İzmir Duvarı’ydı bizdeki çevirisi ve temsili… Buradaki sembolik hudut ise, AK Parti’nin kesintisiz iktidarına eşlik eden yeni hegemonyanın dışında kalan coğrafik ve toplumsal nesli resmeder.
Tabii bu duvarın ilanihaye devam edeceği diye bir mutlak önermede de bulunmuyorum. Nihayetinde sağ-kanat siyasette çağdaşlıkla geleneği telif ederek esnek bir seviyede yorumlayan merkez-sağa has takımlar partiler vitrine çıktıkça, kültür savaşındaki yüksek tansiyonun durulması da kaçınılmaz olacaktır. Bu gerçeklikle birlikte ‘İzmir Duvarı’ da metropolün konjonktürel bir refleksi olarak toplumsal hafızada yerini alacaktır kanımca.
‘İZMİR, SEMBOLİK KIYMETİ HER GEÇEN GÜN YÜKSELEN BİR MERKEZ OLDU’
İzmir’in laik, muhalif kimliği ile barizleşen baskın karakteri ortaya çıkarken, bundan mağdur olan, tahminen hor görülen toplum katmanlarının durumu ve gösterdikleri reaksiyon konusunda gözlemleriniz neler?
Bu bahiste bilhassa İzmir’e hakim kültür-politiğin dışında kalan kitlelerde yer yer tecrübelenen “içe çekilme” ya da daha ötesi “dışlanma” eğilimlerinde 2010 sonrası kutuplaşma bence çarpan tesiri oluşturuyor. Laik-seküler hassasiyette buluşan geniş kesitler, siyasal arenadaki rekabet sürecinin bilhassa 2010 sonrasından itibaren “distopyan” bir İslamcılığı işaret etmesiyle, mikro-bireysel dünyalarına çekilmeye başladı.
Toplumsal çekilme süreci, bu kanatta siyasal İslam ve taşra muhafazakârlığının erişemeyeceği “steril” ve pür” yerlerde yaşama dileklerini da tetikliyordu. İzmir ise çalışmada “beyaz göç” imgesine başvurarak tanımladığım bu mekansal hareketliliğin temerküz ettiği alanların başında gelir. Kültür savaşının yüksek temposu karşısında taşra ve metropollerin muhafazakar-yoğun alanlarında kendilerini “sıkışmış” hissedilen bu katmanlar için “vaat ettiği özgürlükçü yaşam”la İzmir, sembolik pahası her geçen gün yükselen bir merkez haline geldi. Metropolün bilhassa Urla, Çeşme, Seferihisar üzere kıyı çizgisi, kültür motivasyonlu seküler katmanların yeni ömür alanı haline dönüşüyor.
Tabii kültür motivasyonlu göçün diyalektik mantığı, bilhassa metropolün muhafazakâr kanadındakiler üzerinden tesirini gösteriyor. Yani göçle birlikte metropole akan kitleyle sekülerleşmenin kazandığı hegemonik karakter, bu katmandakilerin lokal hudutlarda deneyimlediği azınlık şuurunu daha da derinleştiriyor. Bu hususta görüştüğüm AK Partili eski vilayet lider yardımcısı, seküler göçlerin devingenlik kazanmasıyla İzmir’e yüklenen “kale” imgesinin de derinlik kazandığının altını çiziyordu. Kente yapışan “kale” imgesi, birebir vakitte siyaset kurumunun taşıdığı kutuplaşmacı lisan ve siyasetlerle da tahkim edilir. Tüm bunlar son analizde Balkan sufi gelenekleri ve liman-kentlere has Akdeniz İslamı’nın buluşmasıyla şekillenen İzmir’deki hadari dini kültürün aktüel sonlarını ortaya koyar. Çoğulcu miras aşınarak, gündelik ve kamusal hayat, yer yer dışlayıcı kapanma sahnesine açılıyordu. Lakin son analizde gündelik omurdaki sonlar, duvarlar ve ötekileştirmelerin kapsamı, büyük ölçüde genel siyasetteki kutuplaşma ve buna eşlik eden kültür motivasyonlu göçlerle şekilleniyor.
Kitabınızda Türkiye AK Parti’leşirken, İzmir CHP’lileşti tespitinde bulunuyorsunuz? İzmir CHP’ni kalesi midir?
Burada en kritik süreç, siyasal ömrünü tamamlayan merkez-sağ partilerden kopan kitlelerin yöneleceği adreslerdi. Yakaladığı trendle Ak Parti, merkez-sağdan boşalan ve muhafazakar pahalarla de barışık katmanlarda istek üretme kapasitesini her geçen gün arttırdı. Lakin merkez-sağın “seküler” kanadının baskın olduğu İzmir’e geldiğimizde ise bu akışkanlığın suratı düşüyordu. Merkez-sağın kentli ve seküler kıymetlere açık katmanlarının ağırlaştığı İzmir’de politik göçler, CHP siyaseti etrafında kümelendi. Bilhassa Cumhuriyet ‘establishmentinin’ (kurulu düzen) değişim ihtimalinin netlik kazanmasıyla, modernist-seküler bedelleri önemseyen merkez-sağ kökenli orta sınıflarda CHP’ye dönük blok takviye de açığa çıkıyordu.
Kuşkusuz merkez-sağdan boşalan bu kitlesel akışkanlık, İzmir’i CHP’lileştirirken, metropollerin çeperleri ve taşra neslini da AK Parti’lileştiriyordu. Bu açıdan kentin aktüel kamuoyunda kazandığı “CHP’nin kalesi” olma hüviyeti, özellikle AK Parti sonrası siyasal istikrarlarla netleşmekteydi. Çok partili yaşama geçilen 1950’den itibaren, solun kent genelinde neredeyse çeyrek asır sonra (1973) birinci sırada yer alabildiği görülüyordu. 1980’lerden 2000’lere uzanan mahallî seçimlerde ise, sol ve sağ kanat aktörler ortası hiyerarşinin dengelenmesiyle, rekabetin dozu daha da hızlandı. Sözgelimi merkez-sağ partilerin kazandığı bir seçimi takip eden yıllarda, bu kere solun kentsel iktidara eriştiğini görüyoruz. Bu politik sirkülasyon, kentsel bir mutabakat olarak 80 sonrası İzmir’in de varlığını koruyordu. Lakin 21. yüzyıla geldiğimizde İzmir’deki politik eğilimler, AK Parti’nin kesintisiz iktidar monopolü karşısında yöneldiği muhalif rol doğrultusunda, istikrarlı bir CHP dayanağıyla temayüz etmekte.